Verbinden of verbreken

Dit is de rode draad van mijn presentatie bij Vrienden van de ISVW op 19 februari 2017, zonder de uitweidingen en voorbeelden die ik ter plekke gaf.

In januari op de zeepkist, sprak ik over Ubuntu, een Afrikaanse filosofie die we met “Ik ben omdat wij zijn” kunnen samenvatten. Ik deed dat bewust omdat Ubuntu een filosofie van de Verbinding is. Daarom vult ze de Verlichtingswaarden die in westerse samenlevingen dominant zijn, prachtig aan.

Vandaag vertel ik meer over Ubuntu en leg ik het accent bij het thema van vanmiddag: ‘Verbreken of verbinden?’ Twee werkwoorden die passen bij de grote thema’s van deze tijd. Wanneer verbinden we ons met anderen? Wanneer bevrijden we ons? Ons leven is een aaneenschakeling van het verbreken en aangaan van verbintenissen. Als individu schrijven we pas geschiedenis als we ons van vertrouwde gewoontes in denken en doen bevrijden. Niet om vervolgens alleen te blijven staan, maar ons opnieuw met anderen te verbinden.

Het overbruggen van de kloof in onze samenleving is de grootste uitdaging van deze tijd. Kijken we naar de peilingen voor de verkiezingen, dan zien we verdeeldheid. Partijen zijn naar het extreme opgeschoven. Het midden is leeg. Ons land dreigt uiteen te vallen in groepen die zich vooral op hun rijke tradities oriënteren en anderen die vooruitgang blijven zoeken. Hoe verbinden we ons weer?

Normen, gewoonten en tradities vormen oude banden. Ze verbinden generaties. Onze opvoeders gaven hun gewoontes aan ons door. Veel van wat we nu normaal vinden, hebben we aan hen te danken. Opvoeding vormde ons, maar werkt tegelijkertijd begrenzend. Houden we star aan vertrouwde normen en gebruiken vast, dan leidt dat tot xenofobie, een hang naar tradities en nationalisme. We komen dan vijandig tegenover degenen te staan, die andere normen en gebruiken hebben. Een verschijnsel dat nu mondiaal de kop opsteekt. Denkpatronen die we niet ter discussie stellen en gewoontes die we onbewust herhalen, beperken ons. Ons blikveld verruimt zich pas, als we ze met een frisse blik bekijken en ter discussie durven te stellen.

Breken met gewoontes vraagt lef en wakkerheid. Zo’n wake-up call vond in de 18e eeuw plaats. Degenen die deze oproep hoorden, gingen nadenken en vormden zich nieuwe ideeën over de werkelijkheid. Dankzij die frisse gedachten bevrijdden ze zich uit benauwende tradities. De verlichting brak aan en leidde tot emancipatie, individualisme en autonomie. De oogst was groot. Wetenschap en techniek namen een hoge vlucht. De industriële revolutie brak aan. De vruchten daarvan waren meer welzijn en welvaart. Helaas heeft de Verlichting ook schaduwkanten, zoals uitbuiting, een groeiende nadruk op particulier bezit, eenzaamheid en verlies aan zin. Het zijn schaduwkanten die samenlevingen verdelen in kansrijken en kansarmen. In heldere denkers en traditionele doeners. Als zo’n kloof zich verdiept, kan dat tot revoluties en zelfs burgeroorlogen leiden, tot milieurampen en grote stromen vluchtelingen. Hoe verbinden we tegengestelden voor zaken escaleren?

Een oproep tot pluraliteit

De thematiek speelt breed en heeft mondiale en individuele aspecten. In de Filosofie Magazine van februari staat Thinking Planet aangekondigd. Het tijdschrift blijft pal achter haar Verlichtingswaarden staan, maar constateert tegelijkertijd dat die waarden schaduwkanten hebben. Daarom nodigt ze vertegenwoordigers van mondiale filosofiescholen uit om op 15 april aan een debat deel te nemen. Het is een oproep om de eigen gedachten te bevragen en zo tot pluraliteit in ons denken te komen.

Maar wat is pluraliteit eigenlijk? Pluraliteit is ons vermogen om een zaak van verschillende kanten te bekijken. Ook pluraliteit is een vrucht van de verlichting. Alleen in debat met andersdenkenden, vragend en twijfelend verruimen we onze blik en komen we op nieuwe ideeën. Gedachten kunnen ons inspireren om de wereld te verbeteren. Als we goed naar taal luisteren, horen we dat we de verbindende kracht van ideeën en het enthousiasme dat ze wekken, aan de geest danken. Het woord inspiratie stamt van het Latijnse spiritus. In enthousiasme zit het Griekse theos verstopt. Zelfs het Nederlandse geestdrift maakt duidelijk dat de geest ons kan motiveren.

Wat kunnen we dan onder geest verstaan? Een Ubuntu-aanhanger zal ongeveer het volgende antwoord geven: De geest is wat me verbindt met mijn stamgenoten, onze voorouders en de nog ongeboren kinderen. De geest verbindt me ook met de grond die wij bewonen en met de planten en dieren waarmee we leven. Dankzij hen, kan ik bestaan. Het wij van een sub-Sahara Afrikaan omvat dat allemaal. Degene die dit Ubuntu-wij het best vertegenwoordigt, krijgt een centrale plek in de gemeenschap. Niet omdat hij als individu bijzonder is, maar omdat hij namens dit grotere wij kan spreken.

Toch heeft ook het traditionele Ubuntu de kenmerkende schaduwkanten van groepen: Conformisme en het vermijden van kritiek. In het boek Ubuntu en Nelson Mandela van Henk Haenen, las ik dat Mandela het traditionele Ubuntu heeft geactualiseerd. In dit vernieuwde Ubuntu gaat het kritisch afgestemde Ik niet verloren. Dit kritisch afgestemde ik plaatste hij bovendien in een verruimd wij. Wat hij in zijn lange gevangenschap verwierf, was een diepgaand begrip van de tegenstander. Hij maakte zich de taal en geschiedenis van de blanke Afrikaners eigen, de onderdrukkers van zijn volk. Hij kroop in hun huid. Dankzij dit vermogen, wist hij tegenstanders te verzoenen. Zo rekte hij Ubuntu op van iets wat voor Afrikaanse stammen gold, tot een groter, wereldomvattend wij. Daarom kan Ubuntu ons Westerlingen inspireren.

Pluraliteit vereist bereidheid tot verandering

Volgens de filosofe Hannah Ahrendt vereist pluraliteit de bereidheid te veranderen. Andere gedachten te verwerven, andere gevoelens en gedrag te vertonen. Mandela is hierin een lange weg gegaan. Een oefenweg met impact op alle drie de krachten van zijn ziel, op zijn denken, voelen en streven. Ook wij kunnen proberen ons denkend, voelend en strevend met de ander en daarmee met de geest te verbinden.

  • Denkend door over onze waarnemingen na te denken en ons daar nieuwe ideeën over te vormen. Hoe onbevangener we kijken, hoe levendiger onze gedachten zullen zijn. Alleen zo breken we door onze vooroordelen heen en verruimen we onze blik;
  • Voelend door onze afschuw, woede en wrok over het gedrag van de ander niet direct te uiten, maar eerst te zoeken naar zijn beweegredenen. We kunnen hem vragen stellen met het doel hem beter te begrijpen. Als dat lukt, komt zijn gedrag in een ander licht te staan. Vaak kunnen we dan wel met hem meeleven;
  • Strevend door vertrouwde gewoontes te bevragen en naar hun essentie te zoeken. Waarom doe ik dit zo en niet anders? Wat is de zin van deze handeling? Als we dat weten, kunnen we onze gewoonten omvormen.

Drie keer een breken met iets ouds, waardoor we ons meer met de ander en onszelf verbinden.

Door zo’n oefenweg in te slaan, begint in onze ziel de geest op te lichten. Omdat we de geest met al het geschapene delen, verruimt ons individuele ik geleidelijk tot een steeds ruimer wordend wij. Dan gaan we ervaren dat we deel uitmaken van een wereldomvattende ‘Ubuntu’-gemeenschap. Als we dat geheel bewust in onszelf gaan dragen, staan we anders in de wereld. Dan voelen we ons verantwoordelijk en gaan we gewetensvol handelen.

Geestkracht kan onze ziel gaan vervullen. Mandela schreef hierover in zijn persoonlijke notities het volgende: “Spirituele wapens kunnen dynamisch zijn en hebben vaak een kracht die moeilijk in te schatten is, behalve in het licht van een actuele ervaring in een gegeven situatie.” Eigenlijk zegt hij daarmee dat het handelen dan situationeel wordt en dus tegenwoordigheid van geest vraagt.

Als het ons lukt ons denkend, voelend en strevend met de geest te verbinden, krijgt ons leven kleur en zin, terwijl we tegelijkertijd aan een rechtvaardige, duurzame wereld bouwen. Dat is denk ik, wat onze tijd nodig heeft.

Annemarie Sijens
Op 19 februari 2017
bij Vrienden van de ISVW