Behoeften, waarden en motieven

Als je met enige regelmaat op je handelen reflecteert, merk je dat er aan je gedrag een breed palet aan waarden ten grondslag ligt. Indachtig het werk van de psycholoog Abraham Maslov (1908 – 1970) kun je die waarden in een piramide plaatsen. Aan de basis van die piramide staan je lichamelijke behoeften en in de top je wens tot zelfontplooiing. Zelf voel ik meer voor de ordening van de Amerikaanse organisatieadviseur Stephen Covey (1932 – 2012). Hij liet die hiërarchie los en benoemde vier strevingen die met je fysieke lichaam, sociale leven, mentale ontwikkeling en spiritualiteit samenhangen. Aan die strevingen heb ik vier groepen waarden gekoppeld. Zijn de behoeften en wensen die met zo’n groep samenhangen niet vervuld, dan kleurt het gemis je dag. In ernstige gevallen ga je zelfs pijn of gebrek ervaren. In mildere gevallen werkt dit gemis als onbewuste drijfveer in je doen en laten door.

Fysieke behoeften

Elk mens heeft behoefte aan eten en drinken, aan beschutting in de vorm van kleding en een dak boven zijn hoofd. Als je pijn hebt of ziek bent, heb je behoefte aan medische zorg. Puur omdat je leeft, kun je alle denkbare kwellingen ervaren en zul je honger, dorst en gebrek willen voorkomen. Elk levend wezen streeft binnen de grenzen van zijn mogelijkheden naar de verwerkelijking van zijn basale behoeften. Die basisbehoeften hangen samen met de waarden gezondheid, veiligheid en zekerheid. Kan iemand zichzelf niet verzorgen, dan leidt dit tot zijn dood, tenzij anderen die zorg van hem overnemen. Zijn je lichamelijke behoeften vervuld en heb je een dak boven je hoofd, dan zul je je gezond, veilig en zeker voelen. Daarmee heb je een goede basis gelegd voor de vervulling van waarden die op een ander vlak liggen.

Maar waar houden je fysieke behoeften op en ligt het startpunt van begeerte of zelfs verslaving? Eten is een basisbehoefte, maar overmatig eten leidt tot overgewicht. Ook drinken is zo’n basisbehoefte, maar vrijwel niemand zal zich tot water alleen beperken. We prefereren koffie, thee, vruchtensap of wijn. Kleding is ons klimaat een basisbehoefte, maar hoeveel kledingstukken heb je nodig? Zo kan ik nog even doorgaan. Besteed je veel aandacht aan je behoeften op dit puur materiële vlak, dan blijft er voor de andere groepen waarden minder tijd, geld en energie over. De hoeveelheid grondstoffen, voedsel en spullen is bovendien eindig. Willen we de toekomst sociaal vormgeven, dan moeten wij westerlingen onze ecologische voetafdruk verkleinen.

Sociale behoeften

We danken ons leven aan een gemeenschap en groeien in steeds ruimere gemeenschappen op. Dankzij die gemeenschappen gedijen we. Van jongs af aan voelen we ons verbonden met onze verwanten. We maken dan deel uit van een groter geheel waarbinnen we ons veilig voelen. In oudere buurten, in dorpen waar mensen elkaar van jongs af aan kennen en in familiebedrijven, heerst zo’n oeroud gevoel van verbondenheid. Vaak is daar iemand dominant en draagt hij of zij de cultuur ter plekke. De Romeinen noemden hem de pater familias. Ook in organisaties met een familiecultuur vind je zo’n pater of mater familias. Groeien we op, dan worden naast verbondenheid ook vriendschap en collegialiteit belangrijk.

Ook aan je sociale behoeften kun je motieven, wensen en voornemens ontlenen. Verlang je naar contact, dan kun je anderen bellen, mailen of uitnodigen. Zoek je gelijkgestemden, dan kun je lid worden van een vereniging of je actief voor een goede zaak inzetten. Ben je bang voor een afwijzing of lukt het je niet om contact te leggen, dan gaan gevoelens van eenzaamheid je dag kleuren.

Het feit dat je in gemeenschappen leeft en werkt, beïnvloedt je handelen. Voel je vriendschap voor iemand, dan zul je vast ook bereid zijn je binnen grenzen aan zijn behoeften en wensen aan te passen. Binnen een gezin of team heeft ieder zo zijn behoeften en toekomstwensen. Soms staan ze lijnrecht tegenover elkaar. Omwille van de vriendschap zoeken we dan naar een oplossing die ieder als billijk, redelijk en rechtvaardig kan ervaren. Weten dat je door de groep geaccepteerd bent, is voor veel mensen een voorwaarde om hun hoofd boven het maaiveld uit te steken en initiatieven te nemen. Ik heb in organisaties gewerkt waarin mensen dit niet durfden omdat fouten er keihard werden afgestraft. Jammer, want in zo’n omgeving daalt de creativiteit. Wat later zullen ook de inkomsten een dalende curve laten zien. Grote kans dat er vervolgens ontslagen gaan vallen

Mentale behoeften

In onze fysieke en sociale behoeften verschillen we maar weinig van elkaar. We willen allemaal onze eetlust stillen en doen dat bij voorkeur in gezelschap van mensen die ons dierbaar zijn. Is aan deze twee basisbehoeften voldaan, dan groeien en gedijen we. Pas in onze mentale behoeften gaan we ons echt van anderen onderscheiden. De een zoekt afwisseling en verandert regelmatig van baan. De ander doet al jarenlang hetzelfde werk en verveelt zich nog steeds niet. De een houdt van muziek en gaat in zijn vrije tijd graag naar een concert, terwijl een ander het liefst in zijn tuin werkt en nieuwe plantjes uitpoot. Sommige mensen doen bestuurlijk werk en genieten daarvan. Anderen hebben juist een hekel aan vergaderen en coachen liever het plaatselijke jeugdteam. Verbindend in al die diversiteit is de wens ons te bekwamen en erkenning voor ons werk te krijgen. Blijft die feedback uit, dan gaan we aan onszelf twijfelen en voelen we ons ondergewaardeerd.

Waardering en erkenning dragen ertoe bij dat we ons durven ontwikkelen. Werk je ergens waar ontwikkeling onmogelijk is, dan ga je je waarschijnlijk al snel vervelen. Een consequentie daarvan kan zijn dat je het accent dan maar verlegt naar erkenning in materiële vorm. Een hoger salaris, een bonus of een riante eindejaarsuitkering zullen echter nooit een vervanging zijn voor maatschappelijke waardering.

Spirituele behoeften

Ieder mens wil graag een blijvend resultaat nalaten en een antwoord vinden op zijn levensvragen. Die behoefte aan zingeving leidt tegelijkertijd tot zelfontplooiing en cultuurverandering. Bij deze behoefte kom je het dichtst bij de kern van je wezen, bij je scheppende en schenkende identiteit. Vrijheid, rechtvaardigheid, waarheid en schoonheid zijn voorbeelden van waarden die ons een leven lang kunnen inspireren. Nelson Mandela, Mahatma Gandhi, Martin Luther King en de Liberiaanse politica Ellen Johnson Sirleaf (1938) ontleenden er hun levensmotieven aan. Zij ontplooiden niet alleen zichzelf, maar bouwden aan een sociale toekomst. Dankzij de inspirerende woorden en toekomstbeelden die zij met anderen deelden, kwamen mensen in beweging en veranderde hun samenleving.

Evenwicht

Uiteindelijk gaat het om het vinden van een passend evenwicht tussen de vier groepen waarden. Ligt het accent langdurig op het verzorgen van de waarden van een van die groepen, dan zal er op een gegeven moment een typerende vervorming optreden.

Vlak                          belangrijke waarden                                                    typerende vervorming

Spiritueel                 Zingeving en zelfontplooiing                                         revolutionaire beweging       

Mentaal                    Ontwikkeling, waardering en erkenning                 uitputting, burn-out

 Sociaal                      Verbondenheid en vriendschap                               groepsdwang

Fysiek                        Gezondheid, veiligheid en zekerheid                      uitputting aarde, eigen verstarring

Tijdelijke accenten en accentverschuivingen zijn normaal. Als je pijn hebt bijvoorbeeld, zullen fysieke behoeften domineren. Andere keren voeren juist je sociale behoeften of je verlangen naar waardering of zingeving de boventoon. Blik eens terug op de gelukkigste momenten in je leven. Misschien werd er een wens vervuld die je al lang koesterde en vierde je dit met mensen die je dierbaar waren. Je zorgde voor lekker eten en drinken, voor muziek of inspirerende sprekers. Het zijn min of meer vaste elementen die bij een huwelijk, de geboorte van een kind, je afstuderen of promotie, je eerste huis of baan naar voren kunnen komen. Let ik op het eenvoudige geluk in mijn leven, dan is het kernwoord evenwicht. Ik voel me gelukkig als ik terug kan kijken op een wandeling met vrienden die we met een maaltijd afsluiten. Wandelend en etend werden mijn fysieke en sociale behoeften vervuld. Ik beleefde plezier aan de bossen waardoor we wandelden en aan de planten die we elkaar aanwezen. Aan de gesprekken laafde ik me en verrijkte zich mijn inzicht. Kreeg ook het zinvolle scheppen daarin een plek, dan was mijn geluk compleet. Dat geheel maakt zulke ervaringen dierbaar.

Ooit viel het me op dat veel culturen hun hemel beschrijven als een plaats waar de gelukzaligen ook aardse genoegens smaken. In het Walhalla genoten ze in het gezelschap van hun medestrijders van everzwijn en honingwijn. In het Romeinse Elysium vermaakten de helden zich met kampspelen, zang en dans. Zelfs in het hemelse hiernamaals worden zulke eenvoudige behoeften niet veronachtzaamd. Laten we dat dan hier ook niet doen. Geluk betekent dat we een balans ervaren tussen de vervulling van onze fysieke en sociale behoeften aan de ene kant, die van onze ziel en geest aan de andere kant.

            Fysieke en sociale behoeften                   evenwicht                 Behoeften van ziel en geest

            Verzorgen en gedijen                                                                    Ontwikkelen en zinvol scheppen

Sinds ik weet dat die balans tussen verzorgen en ontwikkelen me gelukkig maakt, probeer ik daar thuis en op mijn werk aandacht aan te besteden. Als vrouw van deze tijd verkeer ik in de gelukkige positie dat dit ook kan doen. Zowel thuis als op mijn werk. Elk ouderpaar staat voor de uitdaging om de aandacht evenwichtig over beide schalen van de balans te verdelen.

Deze tekst werd de afgelopen jaren zo vaak aangeklikt, dat ik haar heb aangepast. In een uitgebreidere vorm neem ik haar op in mijn boek Naar een sociale toekomst.