Wie met enige regelmaat op zijn handelen reflecteert, merkt dat daar waarden aan ten grondslag liggen. Abraham Maslov^[1] plaatste die waarden in een piramide, met aan de basis de fysieke behoeften en in top de wens tot zelfontplooiing. Die piramide is in veel gevallen goed bruikbaar, maar gaat het je om tevredenheid en geluk, dan kun je beter de ordening van Stephen Covey^[2] hanteren. Van hem leerde ik hoe ik mijn gevoelens van ontevredenheid kon onderzoeken. 

Stephen Covey liet de hiërarchie los en benoemde vier strevingen die met het fysieke lichaam, sociale leven, mentale ontwikkeling en spiritualiteit samenhangen. Op de momenten waarop ze alle vier vervuld zijn, voel je je het gelukkigst en ben je tevreden met je leven. Door regelmatig op mijn gevoelens te reflecteren, veranderden vage, of onbewuste drijfveren in bewuste motieven waaraan ik wensen en voornemens kon ontlenen. Door die voornemens stap voor stap uit te voeren, verbeterde mijn situatie, groeide mijn zelfvertrouwen en ervoer ik meer geluk. Hieronder zijn die vier strevingen twee aan twee onderverdeeld in basisbehoeften en toekomstwensen. Elke streving is aan een of enkele waarden gekoppeld.

Basisbehoeften

Onder de basisbehoeften vallen de fysieke en sociale strevingen die mens en (zoog)dier deels gemeen hebben.

Ons fysieke lichaam heeft behoefte aan eten, drinken en een behuizing. Zijn die behoeften (deels) onvervuld, dan worden we ziek, lijden we pijn of ervaren we gebrek. Ons streven om dit te voorkomen, is gekoppeld aan de waarde gezondheid. Instinctief en driftmatig streven mens en dier naar gezondheid. Verlangens kunnen dit gezonde streven corrumperen. Wij mensen van deze tijd verlangen in dat huis immers ook een keuken, toilet en badkamer, meubels en kasten die we met eindeloos veel spullen kunnen vullen. Daarin schuilt een verleiding tot steeds meer consumptie, maar al snel na een nieuwe aankoop hongeren we naar meer. Op zoek naar verzadiging kunnen we natuurlijk spullen blijven kopen, of blijven eten. Maar we kunnen ook een andere streefrichting kiezen. Er zijn er immers vier.

Ook onze sociale behoeften leiden tot strevingen. Ten gevolge van onvervulde sociale behoeften voelen we ons eenzaam, in de steek gelaten of in de kou gezet. Logisch, want van jongs af aan waren we door anderen omringd. Als kind waren we volkomen afhankelijk van de zorg en aandacht van onze opvoeders. Later gingen we op in vriendenkringen en studiekringen. Eenmaal volwassen, gingen we werken en maakten we deel uit van een team. Daarnaast deelden we onze hobby’s met anderen, gingen we samenwonen of stichtten we een gezin. In de loop van ons leven vielen er contacten weg, maar knoopten we ook steeds weer nieuwe banden aan. Waarden die bij onze sociale behoeften passen, zijn verbondenheid, vriendschap en collegialiteit. Missen we de energie om op anderen af te stappen, of valt onze interesse in anderen weg, dan dreigt vereenzaming.

In onze fysieke en sociale behoeften en strevingen verschillen we maar weinig van elkaar. Zijn ze vervuld, dan voelen we ons veilig en zijn we tevreden. Tot er plots een vraag bij je opkomt: “Is dat alles wat het leven me te bieden heeft?” Waar komt dan die knagende vraag vandaan? Hoe kun je ontevreden zijn als je alles al hebt? Het antwoord is simpel. Vervul je alleen je fysieke en sociale behoefte, dan blijf je wel groeien maar verandert er niets. Tot pakweg je veertigste zijn deze streefrichtingen genoeg, daarna kondigt de midlifecrisis zich aan als oproep om je op een nog onbekende toekomst te richten.

Toekomstwensen

Onder je toekomstwensen vallen je mentale en spirituele strevingen. Vervul je je toekomstwensen, dan ga je scheppen en schenken. Groei in de zin van meer van hetzelfde, verandert in ontwikkeling.

De een houdt van muziek en gaat in zijn vrije tijd graag naar concerten, terwijl een ander dan het liefst in zijn tuin werkt. Onze mentale toekomstwensen lopen sterk uiteen. Verbindend in al die diversiteit is het plezier dat je hebt in de ontwikkeling van nieuwe kennis en ervaring. Anders dan groei vraagt ontwikkeling om moed, offervaardigheid, initiatiefkracht en doorzettingsvermogen. Moed en offervaardigheid omdat je eerst een vertrouwde manier van leven of handelen moet loslaten, terwijl je nog niet weet wat de toekomst je brengen gaat. Initiatiefkracht en doorzettings-vermogen ontstaan zo gauw je een toekomstdroom hebt, die je van ganser harte wilt realiseren. Met elke stap kun je die droom in je levensloop zichtbaar maken. Zo je droom leven, maakt je tot kunstenaar. Veel levenskunstenaars zijn zo op hun spoor gericht, dat ze lak hebben aan wat anderen van hen vinden. Gelukkig maar, want de heersende krachten in onze wereld zijn gericht op groei. Risicovolle ontwikkelingen zullen ze in eerste instantie afwijzen, bespotten of met geweld voor-komen. Ervaar je sleur of verveling, dan is de kans groot dat je mentale toekomstwensen hebt, die nog niet vervuld zijn. 

Tot slot zijn er de spirituele toekomstwensen. Bij de vervulling daarvan groei je boven jezelf uit. Nelson Mandela, Mahatma Gandhi, Martin Luther King en Ellen Johnson Sirleaf ^[3] deden dit en zijn nog steeds een voorbeeld voor velen. Zichzelf ontplooiend en hun dromen verwoordend schonken ze verdeelde samenlevingen een toekomst. Omdat vrijheid en vriendschap bij hen hand in hand gingen, noem ik hen sociale kunstenaars. Spirituele behoeften brengen je bij de kern van je wezen, bij je scheppende en schenkende identiteit. Zingeving is daarom de waarde die bij je spirituele toekomst-wensen past. Besteed je er geen aandacht aan deze strevingen, dan kun je gevoelens van zinloosheid ervaren.

Geluk en tevredenheid

Blik eens terug op de gelukkigste momenten in je leven. Waarschijnlijk werd er een lang gekoesterde wens vervuld, was je omringd door dierbaren en stonden voedsel en drank binnen handbereik. Wellicht klonk er muziek en werd er gedanst. Zetten we een belangrijke ontwikkelingsstap in ons leven, dan vieren we dat graag met onze dierbaren. We onthalen hen met lekker eten en drinken, muziek en dans. Bij zulke vieringen kunnen we iets van een toekomstige, hemelse gelukzaligheid ervaren. 

Zulke feesten zijn natuurlijk schaars. Gelukkig kent het jaarverloop een reeks terugkerende feesten en kan ieder van ons maandelijks, wekelijks of zelfs dagelijks tijd inruimen voor vreugdevolle rituelen en gewoonten. Maak bijvoorbeeld maandelijks een wandeling met een goede vriend en ga na afloop samen lunchen. Was de omgeving mooi en voerden jullie een goed gesprek, dan kijken jullie er beiden vast met tevredenheid op terug. We zijn dan in vrede met onszelf en met de wereld om ons heen. Vervuld en verzadigd van al het goede des levens, hebben we even geen strevingen meer.

Onderzoek

Onze behoeften verschuiven regelmatig. Ervaar je gebrek, eenzaamheid, verveling of zinloosheid, dan loont het om op onderzoek te gaan. Geest-herinneren, geest-bezinnen en geest-schouwen, de drie oefeningen uit de grondsteenspreuk van de Antroposofische Vereniging kunnen daarbij behulpzaam zijn.

Annemarie Sijens, 8 augustus 2026

---

^[1] Abraham Maslov (1908 – 1970 was een Amerikaans klinisch psycholoog.

^[2] Stephen Covey (1932 – 2012) was een Amerikaanse organisatieadviseur.

^[3] Ellen Johnson Sirleaf (1938) was de eerste vrouwelijke president van Liberia.