Woede constructief maken

Woede, wrok en haat vormen een gistende poel waaruit giftige tweets, vandalisme en fysiek geweld oprispen. Het resultaat daarvan is een vergroofde samenleving. Waar komen die heftige emoties eigenlijk vandaan en hoe kunnen we ze beter hanteren?

Om de werking van emoties te begrijpen, kun je het best naar de hersenopbouw kijken. Een bevriend psycholoog vertelde me dat onze hersenen uit drie delen bestaan. Het oudste deel noemde hij ons reptielenbrein. Dit deel van ons brein is het snelst en regelt ons routinematige handelen. Onze gevoelens en emoties zijn met het jongere zoogdierenbrein verbonden. De neocortex is de fysieke basis van het denken en vormt ons zogenaamde mensenbrein. In schema ziet dat er zo uit.

Reptielenbrein                         instinct, routines en voortplanting;

Zoogdierenbrein                       emoties en gevoelens;

Mensenbrein (neocortex)         intellect, impulscontrole, planning.

Omdat de neocortex pas bij twintigers tot rijping komt, kan het voor jongeren moeilijk zijn om hun gedrag in te tomen. Geven we kinderen in hun jeugd een set goede gewoonten mee, dan voeden we hun reptielenbrein op en voorkomen we veel onheil. Goede gewoonten geven ons de basisuitrusting voor onze levensweg. Hoe we die meegekregen groepsnormen als volwassenen bewust kunnen herijken, staat in de oefening geestherinneren.

Verontwaardiging zet tot actie aan

Warme gevoelens en heftige emoties hangen samen met je zoogdierenbrein. Ze kunnen je leven goed ontregelen. Onderzoek je zulke vurige emoties door middel van geestbezinnen, dan leer je welke waarden ermee verbonden zijn. Dat woede ook tot actie aanzet, lees je in de volgende voorbeelden

De Joods-Amerikaanse schrijver Elie Wiesel (1928-2016) beschreef in zijn millennium-lezing de dag waarop de Amerikanen hem uit het concentratiekamp Buchenwald bevrijdden. Vierenvijftig jaar later was hij hen nog steeds dankbaar voor de verontwaardiging in hun ogen toen ze het concentratiekamp betraden. In het vervolg van zijn lezing vertelde hij dat verontwaardiging ons de energie geeft om dingen te veranderen. Verontwaardiging zet tot actie aan, terwijl lauwe onverschilligheid ons passief maakt. 

Ook de Franse filosoof Stéphane Hessel (1917 – 2013) pleitte in zijn boek Indignez-vous! voor een herwaardering van de verontwaardiging. Volgens Hessel maakt ze ons sterk en strijdvaardig. Laat ze ons deelnemen aan de historische ontwikkeling naar steeds meer vrijheid, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid. Dit doel rechtvaardigde in zijn ogen vreedzame opstand en verzet. Ook Hessel waarschuwde tegen een onverschilligheid die maakt dat we onze schouders ophalen en wegkijken met de woorden: “Ik kan er niets aan doen, ik red me wel.”

Woede geeft ons de energie tot verandering. Tegelijkertijd weten we hoe vernietigend de werking van vurige emoties is. In de oudheid werd de gramschap van goden alom gevreesd. De omgang met woede luistert dan ook nauw. Uit je je verbolgenheid onbeheerst, dan kwets je anderen en stomp je af. Onderdruk je je woede, dan kan ze tot wrok en haat uitgroeien. Beide situaties resulteren in geweld. Geestbezinnen daarentegen brengt je bij waarden die veronachtzaamd zijn. Zo gauw je die hebt leren kennen, kun je je energie constructief inzetten.