Drie basiswaarden

Een aantal jaar geleden heb ik in nauwe samenspraak met het team van een school en de inspectie van het onderwijs een plan van aanpak voor schoolverbetering geschreven. Centraal in dit plan stonden de onderwijskwaliteit en de drie basale waarden: veiligheid, vertrouwen en vitaliteit. Dat er een relatie is tussen deze drie basale waarden, is snel uit te leggen: als de veiligheid afneemt, zal ook het (zelf)vertrouwen verminderen en de vitaliteit afnemen. Uiteindelijk uit zich dit in een toename van het ziekteverzuim en in een afname van de energie.

In deze tekst beschrijf ik interventies die tot meer veiligheid, vertrouwen en vitaliteit leiden.

Veiligheid

Veiligheid is een kernwaarde die te bevorderen is door respectvol, open en direct met elkaar te communiceren. Angst of een misplaatst wij-gevoel kan ervoor zorgen dat er niet meer mèt iemand, maar óver iemand wordt gepraat. Dit creëert een onveilig klimaat en draagt ertoe bij dat onhandig of contraproductief gedrag niet wordt gecorrigeerd. In een onveilige werkomgeving is het belangrijk om hier stapsgewijs aan te werken. Vaak begon ik met het geven van positieve feedback, droeg ik uit dat er fouten gemaakt mochten worden en probeerde ik de specifieke kwaliteiten van medewerkers te benoemen en te benutten. Puntsgewijs ziet dat er als volgt uit:

  • Positieve feedback geven. Als nuchtere Nederlanders zijn we niet gewend dit te doen. Een gemeend compliment krijgen, betekent echter dat je gezien wordt en dat je kwaliteiten door de ander gewaardeerd worden. Het gevolg is dat medewerkers zich veiliger voelen en bovendien meer energie en zelfvertrouwen krijgen.
  • Uit dragen dat er fouten gemaakt mogen worden en dat daarvan te leren is. Uit onderzoek blijkt dat vooral mijn generatie van babyboomers de neiging heeft om te zwartepieten. Als fouten bestraft worden, is het echter riskant om iets nieuws op te pakken. Het belemmert vernieuwingen en brengt daarmee de continuïteit van de organisatie in gevaar.
  • Beseffen dat niet iedereen gelijk is. Op het gebied van de professionaliteit zijn er meesters, leerlingen en gezellen. Iemand die net voor de klas komt te staan heeft een coach of mentor nodig die hem begeleidt en waaraan hij zijn vragen kan stellen. Op veel scholen wordt dit vergeten en moet de nieuweling het allemaal zelf zien te ontdekken. Dat geeft een onveilig gevoel.

Parallel daaraan werkte ik aan het vergroten van de mondigheid van medewerkers die zich niet durfden te uiten en met hun klachten over collega’s bij mij kwamen. Als een leraar toch met klachten bij me kwam, vroeg ik hem of hij het zijn collega zelf al had verteld. Was dit niet het geval, dan vroeg ik hem wat hem belemmerde dit als eerste te doen. Vaak was dit angst voor het overwicht of de verbale kracht van de andere leerkracht. Soms kon ik ermee volstaan om tips te geven om dit gesprek wel aan te gaan. Dan hoorde ik later dat het gesprek succesvol was verlopen en dat dit zo’n opluchting was. Andere keren bood ik aan het gesprek samen te voeren.

Een veilig leer- en werkklimaat vormt het fundament voor verdere professionalisering. Naarmate de school als werkplek veiliger wordt, zullen er steeds meer individuele kwaliteiten van medewerkers zichtbaar worden. Mogen ze deze inzetten en leidt dit tot resultaten, dan groeit hun zelfvertrouwen.

Vertrouwen

Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Het ontstaat wanneer mensen zeggen wat ze doen en doen wat ze zeggen. Deze waarde is te bevorderen door:

  • Het nemen van democratische besluiten. Het is belangrijk dat er draagvlak is voor een besluit. Dit betekent dat er een meerderheid voor het besluit moet zijn en dat er bij het nemen van het besluit rekening gehouden wordt met de minderheid. Gaat het bijvoorbeeld om het invoeren van een nieuw leerlingvolgsysteem voor een aantal scholen per 1 januari 2013, dan kan een school die onder toezicht van de inspectie staat en datzelfde jaar gaat verhuizen bijvoorbeeld een jaar uitstel krijgen.
  • Een goede omgang met afspraken, waarbij het uitgangspunt is dat wanneer twee of meer mensen een afspraak maken, ieder van hen erop vertrouwen mag dat de ander de afspraak zal nakomen. De pleinwacht is een mooi voorbeeld van een afspraak die regelmatig niet wordt nagekomen. Hoe gaat de school hiermee om? Wanneer accepteert ze de verbroken afspraak wel en wanneer niet?
  • De ander aan te spreken wanneer hij zich niet aan een afspraak houdt. Wie spreekt de leraar die zijn pleinwacht vergat aan? Is dit de collega die hier last van heeft omdat hij nu alleen op het plein stond of moet de directeur dit doen?

Als de organisatie en de omgang met besluiten en afspraken goed geregeld zijn, weten de medewerkers waar ze aan toe zijn. Daardoor groeit het vertrouwen en dat werkt door naar leerlingen en hun ouders.

Vitaliteit

De vitaliteit van een organisatie wordt zichtbaar in het verzuimpercentage, de energie en de veerkracht van medewerkers. Als een organisatie in korte tijd top-down veel veranderingen doorvoert, is de kans groot dat de energie en de veerkracht afnemen en het ziekteverzuimpercentage stijgt. Voordat een school zich echt kan vernieuwen, moet er aan de vitaliteit gewerkt worden. Manieren om dit te doen zijn:

  • ‘Het laaghangende fruit te plukken.’ Vaak zijn er energievreters die relatief eenvoudig op te lossen zijn. Op een school waar ik onlangs advies uitbracht, kwam dit neer op het benoemen van mentoren voor de nieuwe leerkrachten, het maken van een overzichtelijk jaarrooster en het zoeken van een structurele opvang voor kinderen die even de klas uit moeten.
  • Het inbouwen van momenten van rust, zodat de boog niet altijd gespannen hoeft te zijn.
  • Door kapotte dingen op te knappen of weg te gooien werk je tegelijkertijd energielekken weg. Groen en kunst in de school geven energie. Vaak is er een leraar die het leuk vindt om bloemen in de school te zetten en met een relatief klein budget kan toveren. Als je de klus als een uitdagend project omschrijft en ouders op grond van hun specifieke kwaliteiten om assistentie vraagt, blijkt er nog steeds veel mogelijk te zijn.
  • Het invoeren van een paar goede gewoonten die de teamgeest versterken. Het vieren van de behaalde successen is een mooie manier om dit te doen, omdat het naast de vitaliteit ook het vertrouwen bevordert. Wat veel energie geeft is de uitnodiging om anderen over je inspiratiebronnen te vertellen. In een teamoverleg kan dit een tijd lang een vast agendapunt zijn, waarbij ieder achtereenvolgens aan de beurt komt.

Als veiligheid, vertrouwen en vitaliteit gewaarborgd zijn, nemen de uitstraling en de initiatiefkracht van de organisatie steeds meer toe.


Deze tekst maakte deel uit van de artikelenreeks ‘Waardenbetrokken handelen’ dat in 2012 in ‘Lerarenbrieven’ verscheen. Om aan te kunnen sluiten op de column Uitstraling trekt klantenheb ik het begin van de tekst op een paar punten redactioneel aangepast.