Crises in de levensloop

Onze levensloop is gelardeerd met crises. Naast de welbekende crises die met onze leeftijd samenhangen, zijn er tal van gebeurtenissen die ons gevoel van welbehagen verstoren. Denk maar aan ontslag, echtscheiding, ziekte en aan alle andere situaties waarin we ons slachtoffer voelen. Hoe kunnen we zulke ingrijpende gebeurtenissen vruchtbaar maken?

Kijk je van een zekere afstand naar crises, dan kan het je opvallen dat ze de overgang markeren van vertrouwde patronen naar totaal onbekende, nieuwe situaties. Dat is ook de reden waarom een crisis zulke heftige emoties oproept. Angst voor verandering, woede vanwege het aangedane onrecht en verdriet zorgen voor turbulentie in onze ziel. Hoe vreemd dit misschien ook klinkt: elke crisis biedt ook kansen. Juist als het vertrouwde verloren gaat, ontstaat er ruimte voor nieuwe ontwikkeling.

Zoem je op je leven uit, dan zie je vast dat perioden van groei en welbehagen niet eindeloos doorgaan, maar door markante crises van elkaar gescheiden zijn. Puberteitscrisis, quarterlife crisis en midlifecrisis, ze vormen zowel de afsluiting van een vertrouwde levensfase als de start van een totaal nieuwe ontwikkeling. Had je een van die ontwikkelingen willen missen?

Ken je het proces dat we in crises doormaken en het resultaat daarvan, dan vind je misschien ook de moed en het vertrouwen om in een komende crisis een stap in het ongewisse te zetten. Veel leerde ik van het boek Transitions. Making sense of life’s changes dat William Bridges in 1980 schreef. Hij had de overgang van kind naar volwassene bij natuurvolkeren onderzocht en onderscheidde drie fases in dit transitieproces.

  • Stadium 1:        de afzondering uit de groep. De puber wordt geïsoleerd en moet zich op eigen kracht zien te redden.
  • Stadium 2:        de eigenlijke overgang van puber naar volwassene.
  • Stadium 3:        de reïntegratie. De jongvolwassene komt terug in het dorp en krijgt nu nieuwe taken en verantwoordelijkheden.

In elke transitie krijgen we met heftige emoties en twijfels te maken. De angst om een vertrouwde situatie los te laten, verschijnt als eerste en heeft een dynamiek die we dan ook vooral in het eerste stadium van een crisis zien. In het tweede stadium volgen nieuwe emoties zoals woede, afschuw en verdriet. We leggen de schuld bij de ander en verafschuwen hem om wat hij ons aandeed. In het derde stadium kan twijfel optreden over de nieuwe koers.

Stadium 1        De beëindiging van het oude

Als duidelijk is dat de bestaande situatie niet langer gehandhaafd kan blijven, ervaren we een schok. Hoe ongewenster de verandering is, hoe groter het effect op ons welbevinden. In de grafiek zie je dan ook een dip in de curve. Het lijkt erop dat we onszelf alweer snel in de hand hebben, maar niets is minder waar. We steken onze kop in het zand. Door selectief te luisteren bijvoorbeeld en alleen aandacht te schenken aan wat we graag willen horen. ‘Volgens collega die-en-die gaat onze afdeling niet krimpen.’ Of we ontkennen de feiten glashard: ‘In het ziekenhuis hebben ze mijn uitslag met die van een ander verward’. Of we denken dat het gaat zo’n vaart niet gaat lopen. ‘Mijn partner en ik hebben wel steeds ruzie, maar dat komt omdat hij het zo druk heeft. Als hij deze klus af heeft, gaat het weer beter.’ Kenmerkend voor dit stadium is dat we:

  • het verleden zo lang mogelijk vast willen houden;
  • ons niet voor de situatie verantwoordelijk voelen;
  • de schuld bij een ander leggen.

Meestal blijkt die hoop vals en dringt de werkelijkheid vroeg of laat toch door. Heftige emoties kondigen de overgang van het eerste naar het tweede stadium aan. Pas als we ze accepteren, bereiken we het tweede stadium van de crisis.

Tips

Probeer in deze fase het onvermijdelijke te accepteren en niet te vluchten. Overmatig werken, consumeren, drinken en Tv-kijken zijn manieren waarop mensen hun problemen trachten te ontlopen. Stuk voor stuk bieden ze slechts tijdelijk soelaas.

De ster boven de put representeert de hulp die we hier onverwacht kunnen ervaren. Dante trof hier zijn leidsman Vergilius, anderen verwijzen naar hun beschermengel, of naar Christus. Weer anderen noemen het een goede inval. Hoe je die ervaring op de bodem van de put ook noemt, er gaan krachtige toekomstimpulsen vanuit.

Stadium 2        De verwerking van de crisis

In het begin van dit stadium zijn we kwaad op de boodschapper van het slechte nieuws. Als de woede even wegebt, treden andere emoties op de voorgrond. We klagen, verwijten en proberen de schuld af te wentelen. ‘Mijn baas had me eerder moeten waarschuwen dat het fout ging’. Of ‘Mijn vriend had nooit vreemd mogen gaan’. Soms gaan we magisch denken en willen we het met ons lot op een akkoordje gooien. ‘Als ik niet meer rook, genees ik vast’. We treuren om wat geweest is en nooit meer terugkomt. Terwijl we dieper in de put zakken, breekt onherroepelijk het moment aan dat zelfs onze dierbaren genoeg krijgen van onze verwijten en klachten. Ze trekken zich terug en laten ons met het probleem zitten. Op het dieptepunt van de crisis zijn we alleen. De haat die ons dan overvalt, kan ons zo beangstigen dat we terug klauteren naar een eerder stadium en opnieuw magisch gaan denken of in de ontkenning schieten. De put heeft gevaarlijke kanten. In onze verlatenheid kunnen we ook van onszelf willen vluchten. In zelfmoord, drugs of alcohol.

In dit stadium vindt de eigenlijke transitie plaats van het vertrouwde leven naar het nieuwe en onbekende. Bij natuurvolkeren is dit de tijd waarin het kind in eenzaamheid grote ontberingen doormaakt en voor zijn gemeenschap ‘dood’ is. Kenmerkend voor dit stadium is dat we:

  • ons afwisselend boos, verdrietig, bang en euforisch voelen;
  • In het dieptepunt chaos, depressie en eenzaamheid ervaren;
  • ook na de put tussen hoop en wanhoop heen en weer slingeren. Dan hebben we zin in de toekomst, dan weer hangen we aan het vertrouwde verleden.

Alleen in de put kunnen we het zaad voor de toekomst zaaien. Wortelt dit, dan vindt de omslag naar de toekomst plaats. Dan besluiten we ineens dat het zo niet verder kan en nemen we een initiatief. Hierdoor laten we zien dat we het stuur van ons leven weer in eigen hand willen nemen. Nu komen anderen ons tegemoet en klinken er nieuwe vragen. We krijgen kansen om meer nieuwe initiatieven te ontplooien. Met wat geluk krijgen we vervolgens nieuwe feedback. Het ene initiatief pakt goed uit. Het andere minder. Blijdschap om het nieuwe wat gelukt is, en verdriet om het verloren verleden wisselen elkaar af. Ons zelfbeeld is in beweging, nog niet vast. Pas als we ons met de nieuwe situatie verzoenen, breekt het derde stadium van een transitie aan.

Tips

Zoek mensen op die warmte kunnen bieden en geen oplossingen aandragen.

Blijf niet steken in het verleden. Zoek therapeutische hulp wanneer je merkt dat je je probleem probeert te ontvluchten.

Positiviteit kan helpen. Vraag je eens af wat voor goeds er uit deze crisis kan voortkomen.

Stadium 3        Het nieuwe begin

Vluchten in de toekomst werkt niet. Wanneer we overhaast een nieuwe baan zoeken of uit angst voor eenzaamheid een nieuwe relatie aangaan, mislukt dit vaak. Het is belangrijk dat we ons bij het maken van keuzes baseren op onze waarden. Alleen als we uit liefde voor een toekomst kiezen, kunnen we ons werkelijk met ons lot verzoenen. Dan breekt ook het moment aan waarop we onze trouweloze partner, baas of opdrachtgever kunnen vergeven.

Bij natuurvolkeren keert de jongvolwassene nu vol zelfvertrouwen in de gemeenschap terug. Hij krijgt er nieuwe taken en verantwoordelijkheden, die bij zijn nieuw ontwikkelde vaardigheden passen. Vaak krijgt hij zelfs een nieuwe naam.

Kenmerkend voor dit stadium is dat we:

  • zelf de verantwoordelijkheid voor ons leven nemen;
  • nieuwe initiatieven ontplooien;
  • ons op de toekomst oriënteren.

Aan het einde van een goed doorwerkte crisis voelen we ons meer onszelfdan daarvoor. Ook ons zelfvertrouwen is gegroeid. We weten nu uit ervaring dat we ons aan crises kunnen ontwikkelen en zien de toekomst dan ook met meer vertrouwen tegemoet.

Tip

Kijk nog eens terug. De kans is groot dat je het gebeurde nu als zinvol kunt ervaren.

Stadium 4 – jaren later

Na aardig wat persoonlijke crises, ben ik tot een expert uitgegroeid. Door op crises en hun effecten terug te blikken, ontwikkelde ik vertrouwen in mijn lot en in de geest die ik als ster boven de put tekende.

Kijk eens terug op een paar levenscrises. Zie je een ontwikkeling. Hoe snel lukte het je om:

  • je lot te accepteren en vertrouwen in de geest te hebben?
  • de boosdoener te vergeven en als instrument van je hoger ik te zien?
  • een nieuwe koers te vinden die werkelijk bij je diepste wezen past?

Transities hebben nog een bijzonder effect. De ervaringen die je voor en tijdens de crisis hebt opgedaan, kunnen metamorfoseren en op een totaal onverwachte, nieuwe manier bruikbaar zijn. Ga eens na in hoeverre dat bij jou het geval was.