Angst maakt ons klein

Het was nog niet duidelijk wie van ons tweeën vandaag naar de sauna zou rijden. Mijn dochter of ik. De afgelopen jaren heeft Esther precies één keer gereden, de bekende weg van ons huis naar het station. Nu bleef ze een nachtje slapen, zodat ze het autorijden nog een paar keer kon oefenen voor zij en haar vriend met onze auto op vakantie gingen. Op de heenweg paste ze. Het was druk op de weg, ze kende de route niet en wilde liever bijpraten. Wat onder deze excuses lag benoemde ze ook: angst.

Zo gauw je in het dagelijkse leven een grens probeert te verleggen, steekt angst zijn ruige kop op. Het overwinnen daarvan maakt van oudsher deel uit van de inwijdingsrituelen die de overgang van een vertrouwde naar een onbekende situatie markeren. Zulke overgangssituaties hebben het karakter van crises. Ze bieden kansen op ontwikkeling, maar zijn niet van gevaar ontbloot.

Bij natuurvolkeren markeert de puberteit het moment waarop een kind de plichten van een volwassene moet gaan dragen en mede verantwoordelijk wordt voor het wel en wee van zijn dorpsgenoten. Om die belangrijke overstap naar het volwassen leven te kunnen maken, is lef nodig. Zo gauw een jongere de puberteit bereikt, wordt hij aan een inwijdingsritueel bloot gesteld, waarin hij zijn moed en uithoudingsvermogen moet tonen door bijvoorbeeld een maand lang buiten zijn dorp te leven. In die tijd moet hij de eenzaamheid verdragen, zijn vuurtje brandend houden en in zijn eigen levensonderhoud voorzien. Lukt dit, dan wordt hij feestelijk ingehaald, krijgt hij een nieuwe naam en nieuwe verantwoordelijkheden. Faalt hij daarentegen, dan overleeft hij de crisis niet. Er zijn indicaties dat dergelijke proeven vroeger ook in Europa plaatsvonden. De Externsteine, een rotsformatie in het Duitse Teutoburgerwoud, zou een plek zijn geweest waar jongeren over een beweeglijke touwladderbrug van de ene rots naar de andere moesten lopen. Zouden het tegenwoordige bungy-jumpen, skydiven en wildwaterraften daar de hedendaagse varianten van zijn?

Met dit alles in mijn achterhoofd, lette ik deze dagen extra goed op. Voorlopig lagen we lang op de zonneweide en trakteerde mijn dochter me op een glas witte wijn met bitterballen. Helemaal rozig van stoom, hitte, zon en wijn, wilde ze natuurlijk niet de weg op. Wel wilde ze de auto starten en een rondje op de parkeerplaats draaien. Ik vond dit een slimme zet van haar. Soms is de angst zo groot, dat je maar het best heel kleine stapjes kunt zetten. Liever een paar kleine successen, dan één keer verslagen.

Al snel bleek dat ook een kleine overwinning je zelfvertrouwen doet groeien. De volgende ochtend stapte Esther direct na het ontbijt achter het stuur en brachten we samen mijn partner naar het station. Deze oefening op bekend terrein, smaakte naar meer. Nu was mijn dochter klaar voor het grotere werk en maakten we een tocht van een uur in en rond Amersfoort. Zo nu en dan stopte ze om haar benen te strekken en even te herademen. Weer instappen, de auto opnieuw starten en wegrijden vormden nieuwe overwinningen. Op een gegeven moment verzuchtte ze: ‘Ik haat de angst, want ik word er zo klein van.’ Kernachtig formuleerde ze zo het effect dat angst op haar had.

Terugblikkend op mijn eigen jeugd, vroeg ik me af hoe wij indertijd met angst en grenzen omgingen. Aan het einde van de zestiger jaren zat ik op een school waar meisjes rokken droegen en alcohol op schoolfeestjes verboden was. Tot op een dag alles in beweging kwam. Leuke knullen knipten hun haar niet meer en moedige meiden kwamen in broek naar school. Ondanks heftige botsingen met de schoolleiding, was het tij niet te keren. Een tekenleraar stond toe dat zijn leerlingen tijdens de tekenles rookten. Als hij de ramen van zijn lokaal openzette, wolkten grijze tabaksdampen naar buiten. De remmen gingen los, een nieuwe tijd brak aan. Massaal verlegden we grenzen, doorbraken we taboes en verkozen we het experiment. Dat werkte bevrijdend, maar bracht ook gevaren met zich mee. Door grenzen te doorbreken, lagen schorsing van school, uitstoting door familie en mislukking op de loer. Scherend langs afgronden, wonnen we vrijheid op angst. Het doorbreken van de grenzen die school en familie stelden, gaf mij een existentieel gevoel van presentie omdat ik het stuur van mijn leven zelf in handen nam. Diezelfde tegenwoordigheid van geest zag ik vandaag bij Esther toen ze achter het stuur ging zitten, diep inademde, startte en wegreed.

Annemarie Sijens, eerder als blog gepubliceerd  in juli 2016.