Woede leren hanteren

Woede, wrok en haat vormen een gistende poel waaruit giftige tweets, vandalisme en fysiek geweld oprispen. Het resultaat daarvan is een vergroofde samenleving. Waar komen die emoties eigenlijk vandaan en hoe kunnen we ze het best hanteren?

Emoties zijn heftige gevoelens die in de diepten van je ziel leven en met je temperament verbonden zijn. Sommige mensen hebben een geduldige aard, terwijl anderen juist snel geprikkeld zijn. Om de werking van emoties te begrijpen, kun je het best naar de hersenopbouw kijken. Een bevriend psycholoog vertelde me dat onze hersenen uit drie delen bestaan: Het oudste deel regelt het handelen, het middelste het voelen en de neocortex als jongste loot vormt de basis voor het denken.

  • reptielenbrein                                     instinct en voortplanting;
  • zoogdierenbrein                                 emoties en gevoelens;
  • mensenbrein (neocortex)                 intellect, impulscontrole, planning en bijsturing.

Zoogdieren handelen uit emotie en instinct. Nadert er een vijand, dan resulteert dit in een impuls tot vechten, vluchten of bevriezen. Dankzij hun neocortex kunnen mensen nadenken en hun impulsen leren beheersen. Natuurlijk vraagt dit oefening en lukt het beter naarmate de neocortex meer is uitgerijpt. Omdat dit pas tegen het 28e jaar het geval is, blijft het belangrijk om in de kindertijd een reeks goede gewoontes te ontwikkelen.

Zelfbeheersing vraagt dus oefening en de beloning bestaat uit een grotere vrijheid. Zo lang je uit emotie handelt, kunnen anderen je bespelen en ben je onvrij. Reclamemakers en volksmenners bijvoorbeeld, gebruiken trucs om emoties te wekken en door hen gewenst gedrag uit te lokken. Ze nemen je bij de neus, maar doen dit zo geraffineerd, dat je denkt dat je in vrijheid handelt. Je bevrijdt je pas uit hun greep als je je emoties doordenkt.

Verontwaardiging geeft energie

Het doordenken van je emoties betekent niet dat je je gevoelens moet onderdrukken. Het gaat er alleen om het onvrije handelen uit emotie te beperken. Gevoelens zijn en blijven belangrijk omdat ze je vertellen wat jij waardevol vindt.

Woede is een emotie waarvan je veel kunt leren. Toen ik op TV de verwoesting van de graftombes in Mali zag, werd ik boos. Ook de ingegooide ruiten van een bushokje wekken mijn verontwaardiging. Mijn verontwaardiging zwelt tot woede aan, wanneer iemand een ander zijn waardigheid ontneemt, hem kwetst of nog erger van het leven berooft. Door mijn gevoelens te doordenken, ontdek ik dat wat voor mij van waarde is. Generaliserend durf ik te stellen dat we boos worden als een ander onze waarden ontheiligt. Het woord veront-waardiging drukt dit gegeven prachtig uit. De Joods-Amerikaanse schrijver Elie Wiesel (1928-2016) onderstreepte in zijn millennium-lezing het belang van  dit gevoel. Hij beschreef zijn bevrijding uit het concentratiekamp Buchenwald en memoreerde de verontwaardiging die hij in de ogen van zijn bevrijders zag. Zo’n vijftig jaar later was nog steeds dankbaar voor de woede die hij in hun ogen had gezien. In het vervolg van zijn lezing vertelde hij dat verontwaardiging ons de energie geeft om dingen te veranderen. Ze zet tot actie aan, terwijl onverschilligheid ons passief maakt.

Ook de Franse filosoof Stéphane Hessel (1917 – 2013) pleitte in zijn boek Indignez-vous! voor een herwaardering van de verontwaardiging. Volgens hem maakt ze ons sterk en strijdvaardig. Laat ze ons deelnemen aan de historische ontwikkeling naar steeds meer vrijheid, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid. Dit doel rechtvaardigde in zijn ogen vreedzame opstand en verzet. Ook Hessel waarschuwde tegen een onverschilligheid die maakt dat we onze schouders ophalen, wegkijken met de woorden: “Ik kan er niets aan doen, ik red me wel.” [i]

Razernij bedwingen

Woede geeft energie tot verandering, maar kan ook te ver voeren en in razernij ontaarden. In de oudheid werd de gramschap van goden en godinnen dan ook alom gevreesd. Tot mijn verrassing las ik in een oude, hindoeïstische mythe hoe goden elkaars razernij intoomden en een wereld voor vernietiging behoedden. Het is een mooie illustratie van het effect van bezinning.

442px-Kali_lithograph

gekleurde lithografie uit een populair plaatjesalbum ca 1895, Brits museum.

 

In het hindoeïsme wisselen cycli van ontstaan en verval elkaar af. Aan het einde van zo’n cyclus breekt het Kali Yuga aan en krijgen demonen de overhand. De goden geven al hun macht dan aan Parvati, de lieflijke vrouw van Shiva die daarop als toornige Kali alle demonen overwint. Om te voorkomen dat ze in haar razernij de wereld vernietigt, gaat Shiva op een gegeven moment onder haar liggen. Dat brengt zijn vrouw weer tot zichzelf. Uitgeraasd verandert ze weer in Parvati. De mythe illustreert dat het bewustzijn sterker is dan emotionele kracht. 

 

 

Kinderen kennen de boosheid die opvlamt als ze onrechtvaardig worden behandeld of getuige zijn van wreed gedrag. Ze lopen dan rood aan, krijgen tranen van woede in hun ogen en meppen er op los. Het is gedrag dat nog bij hen past en dat liefhebbende ouders geleidelijk in nieuwe vaardigheden proberen te transformeren. Eerst doen ze dit door hun kind normen te geven en hem bijvoorbeeld te vertellen dat hij zijn broertje niet mag bijten. Later moedigen ze hem aan eerst tot tien te tellen en is hij eenmaal zover dat hij zelf kan nadenken, dan adviseren ze hem zich te bezinnen voor hij doldriest tot handelen overgaat.

De omgang met woede luistert nauw. Uit je je boosheid onbeheerst, dan stomp je geleidelijk af. Onderdruk je je woede, dan kan ze tot wrok uitgroeien en komt er een moment waarop je ontploft. In beide gevallen resulteert het in geweld. Verbaal geweld verruwt een samenleving. Vandalisme verwoest cultuurgoed. Fysiek geweld kost levens. Onze samenleving is in de laatste decennia vergroofd. We zien hoe in het kielzog van hete woede, wrok en haat ook kille emoties als angst en twijfel dichterbij sluipen. Hoe kunnen we dit voorkomen?

Ik denk door als individu te vertragen en je neocortex te gebruiken. Door je eerste impuls te beheersen, jezelf een vraag te stellen en vervolgens over het antwoord na te denken. Vanmorgen las ik in een Naschrift van dagblad Trouw hoe Henk van de Werken (1949-2016) dit deed. Hij droeg een armbandje met op het magneetslotje de letters WZJD. Zo gauw hij een driftbui voelde opkomen, keek hij op zijn armband en vroeg zich af “Wat zou Jezus doen?”

Door vragen te stellen word je meer mens. Uit de antwoorden die je vindt, leer je wat je waardevol vindt. Daardoor kun je bewuste keuzes maken en groeit je vrijheid. In Bezinnen op emoties vind je naast een oefening ook voorbeelden over de omgang met angst en wrok.


[i] Citaat uit Neem het niet!, Stéphane Hessel, Van Gennep Amsterdam, eerste druk april 2011.
Dit bericht werd geplaatst in bewustzijnsontwikkeling, levenskunst, mythen en magie en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s